"Lũ chồng lũ” chỉ xảy ra nếu hồ thủy điện bị vỡ. Nhưng hồ bị vỡ và gây ra thảm họa là các hồ của công trình thủy điện lớn. Còn mấy cái hồ thủy điện nhỏ ở miền Trung quá nhỏ, nếu có vỡ cũng chẳng gây ra thêm ảnh hưởng gì đáng kể!
Tôn trọng những ý kiến đa chiều khác nhau, Tuần Việt Nam xin giới thiệu góc nhìn của TS Phúc.
Không có chuyện lũ chồng lũ
Ông Phúc nói:
Là người học và nghiên cứu về điện nên tôi hiểu tường tận về
ngành điện cũng như thủy điện. Làm khoa học thì phải tôn trọng sự thật. Và phải
dũng cảm bảo vệ chân lý. Nếu không, nhận định hay quy kết sai như quy kết
thủy điện miền Trung gây ra lũ là rất nguy hiểm vì như vậy sẽ không xác định được
bản chất của sự việc, từ đó không thể giải quyết vấn đề được!
Vậy thưa ông, hồ thủy điện có khả năng gây tác động đến dòng chảy
của dòng sông, tạo nên lũ lớn không?
- Các hồ thủy điện lớn như Hòa Bình, Trị An, Thái Nguyên, Thác Bà
có khả năng tác động đến dòng chảy của con sông rất lớn, tương tự như hồ
thủy lợi, nên được giao nhiệm vụ thủy lợi, tức là tác động để “chống lũ”
và “chống hạn” cho hạ lưu.
Còn các hồ thủy điện nhỏ và vừa như các nhà máy thủy điện ở miền
Trung thì khả năng đó rất nhỏ, không đáng kể. Chúng hoàn toàn không có khả năng
đó nên chẳng ai giao nhiệm vụ “chống lũ” và “chống hạn” cả.
Khả năng tác động đến dòng chảy của dòng sông thể hiện ở “dung
tích hữu ích” của hồ. Đó là dung tích của khoảng trống nhằm chứa lũ để cắt lũ
vào mùa lũ và dự trữ nước để chống hạn vào mùa khô. Dung tích hữu ích của hồ
Hòa Bình là 5,7 tỷ m3, Trị An là 2,5 tỷ m3. Còn các nhà máy thủy điện ở miền
Trung chỉ từ 10 – 50 triệu m3, tức chỉ bằng khoảng 0,5% “ông lớn” Hòa Bình, Trị
An.
Nhận định như vậy hẳn ông cũng sẽ lường trước được “bão dư luận”
phải không ạ? Vì phản ảnh của người dân và chính quyền địa phương ở vùng bị lũ
là các nhà máy thủy điện đã xả nước khi lũ tràn về khiến nước ngập tràn,
gây lũ lớn?
- Tôi xin hỏi lại, các nhà máy thủy điện có sinh ra nước không?
Hoàn toàn không!
Như vậy, lũ ở đây là lũ trời, tức là lũ tự nhiên.
TS Nguyễn Bách Phúc
Khi lũ tràn về, nước lũ với lưu lượng rất lớn, gấp cả trăm lần lưu
lượng lúc bình thường đổ vào hồ , mức nước sẽ nhanh chóng dâng lên. Với
những hồ thủy điện nhỏ ở miền Trung, dung tích hữu ích để chứa lũ rất bé
nên sau vài ba giờ là hồ đầy nước.
Nhà máy thủy điện chỉ còn cách “xả lũ” xuống hạ lưu. Đơn giản
là không xả thì chứa vào đâu? Chẳng có cách gì đẩy ngược nước lũ trở lại
thượng lưu hay đẩy lên trời được! Tất cả nhà máy thủy điện nhỏ ở miền
Trung đều phải như vậy dù lũ nhỏ hay lũ lớn. Đây là việc bất khả kháng.
Cần lưu ý rằng, “xả lũ” ở hồ thủy điện lớn không như hồ thủy điện
nhỏ. Phần lớn những trận lũ nhỏ được thủy điện lớn “nuốt” gọn vào dung
tích hữu ích của hồ, không phải xả. Chỉ những trận lũ lớn không thể “nuốt”
nổi thì mới phải xả…
Thì chính vì xả tràn để tránh bị vỡ hồ nên khiến lũ nặng thêm mà
dư luận gọi là hiện tượng “lũ chồng lũ” đúng không thưa ông?
- Không phải như vậy!
Điều này rất đơn giản mà không ai để ý một chút. Dung tích
chứa nước của hồ thủy điện có 2 phần là mực nước chết và mức nước hữu dụng.
Hồ thủy điện nào cũng vậy, chỉ cho phép chứa nước đến mức cách mặt thành
hồ 3 – 5 m. Nếu chứa đầy tràn thì hồ sẽ bị vỡ.
Vào mùa mưa, trước khi lũ về, theo dự báo khí tượng thủy văn, các
hồ sẽ xả nước để lũ về sẽ chứa nước, gọi là “cắt lũ” chọ hạ du. Nhưng nếu
lũ trời về quá lớn, hồ thủy điện không thể chứa được nữa thì phải để lũ
tràn qua, tức xả tràn chứ không thì chứa vào đâu?
Như vậy, lũ lớn gây thiệt hại đâu phải do hồ thủy điện xả
gây ra.
Vấn đề là các nhà máy xả luôn cả phần nước chứa sẵn bên trong mà
ông gọi là “nước hữu dụng”. Và như vậy chính nguồn nước này gây ra “lũ chồng
lũ”?
- Không nhà máy nào làm như vậy!
Đơn giản vì khi nước lũ tràn qua thì nếu muốn xả thêm nước hữu dụng
trong hồ cũng không có tác dụng gì. Tôi ví dụ thế này, dòng nước lũ tràn qua với
lưu lượng 5.000 m3/s chẳng hạn, nếu thủy điện đồng thời xả nước trong hồ ra, giả
sử là 2.000 m3/s chẳng hạn, có người tưởng rằng dòng lũ ở hạ lưu sẽ tăng thêm
2000m3/s, thành 5000m3/s+2000 m3/s = 7000m3/s. Nhưng không phải như vậy, lúc đó
dòng lũ từ thượng lưu sẽ chia 2000m3/s đổ vào lòng hồ bù khoảng trống do xả hồ,
khiến dòng lũ tràn giảm đi 2000m3/s, chỉ còn lại 3000 m3/s, cuối cùng dòng xả
xuống hạ lưu vẫn chỉ bằng dòng lũ tròi 3000m3/s+2000 m3/s = 5000
m3/s . Đó là nguyên tắc vật lý rất dễ hiểu.
Tức là, khi dòng lũ đang tràn qua mặt hồ chứa, nếu cố tình xả cho
hồ chứa vơi đi, để gây ra chuyện "lũ chồng lên lũ" như dư luận tưởng
tượng, thì kết quả là hồ vơi bớt được chút nào lập tức sẽ dòng lũ
thương lưu trám vào ngay! Nhà máy có muốn xả bớt cũng không xả được gì, và
nhất là dòng lũ hạ lưu không thay đổi, vẫn là dòng lũ của trời.
Như vậy khái niệm “lũ chồng lũ” trong trường hợp này hoàn
toàn phí lý! Chỉ có “lũ chồng lũ” xảy ra nếu hồ thủy điện bị vỡ.
Nhưng hồ bị vỡ và gây ra thảm họa là các hồ của công trình thủy
điện lớn. Còn mấy cái hồ của các nhà máy thủy điện nhỏ ở miền Trung thuộc
loại rất nhỏ, nếu có vỡ cũng chẳng gây ra thêm ảnh hưởng gì đáng kể!
Trong đợt lũ vừa qua ở miền Trung có hồ thủy điện nào bị vỡ đâu?
Nên nói “lũ chồng lũ” là sai với thực tế. Cũng như quy kết các nhà máy thủy
điện này gây ra lũ càng sai hơn!
Trên một dòng sông nếu có nhiều nhà máy thủy điện thì cũng chỉ có
một dòng lũ của trời thôi.
Chỉ tại... nước trời
Vậy hóa ra chuyện lũ chồng lũ là không có?
- Tôi nhắc lại thế này, lũ là lũ trời, thủy điện chỉ chứa nước để
sản xuất điện và tham gia cắt lũ vào mùa mưa, cung cấp nước vào mùa hạn. Đó là
nguyên tắc.
Trong nghề thủy điện có khái niệm “thủy điện xả lũ”, tức là xả lũ
của trời. Tất cả các trường hợp này đều không góp phần gây ra tác động làm cho
lũ lớn hơn, dữ dội hơn. Ngược lại, chỉ có lợi khi vùng hạ du bị hạn hán, hồ thủy
điện phải xả nước chống hạn. Điều này cũng chỉ đúng với các thủy điện lớn mà
thôi, còn thủy điện nhỏ với cái hồ bé tý lấy đâu ra nước chống hạn!!
Tôi rất ngạc nhiên khi có ai đó khẳng định thủy điện nhỏ ở miền
Trung phải có kế hoạch xả lũ! Sao mà có kế hoạch như thế được? Lũ là của trời,
mưa lúc nào không ai dự báo trước được, mưa vừa đổ xuống là lũ lập tức ập
tới, cũng không ai dự báo trước được, hễ lũ ập tới thì phải xả chứ chứa vào đâu
cho hết? Ai có thể lập kế hoạch xả lũ được. Vì vậy kế hoạch xả lũ nếu có cũng
phải là kế hoạch của trời!
Tôi xin khẳng định, nếu không có hệ thống thủy điện nhỏ ở miền
Trung thì trận lũ vừa qua vẫn xảy ra và thiệt hại cũng như vậy thôi!
Tiến sĩ Nguyễn Bách Phúc:
- Sinh năm 1944 tại Hà Tĩnh
- Tốt nghiệp trường Đại học Bách khoa Hà Nội, ngành hệ thống điện
năm 1965
- Giảng viên Khoa Điện - Điện tử, Trường Đại học Bách khoa TP.HCM
- Bảo vệ học vị tiến sĩ ở Liên Xô cũ
- Học tập và công tác tại Liên Xô 12 năm (1989 – 2001)
- Từ 2004 đến nay, làm Viện trưởng Viện Điện - Điện tử - Tin học và
sau đó là Chủ tịch Hội Tư vấn khoa học – Công nghệ và Quản lý HASCON…
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét