Phải có những thay đổi mạnh mẽ và quyết liệt từ các cấp cơ sở đến nhà nước, chuyển biến tận gốc về mặt tư duy mới mong nghiên cứu khoa học của Việt Nam bước vào dòng chảy thế giới.
Tăng chất lượng qua phân tầng ĐH
“Cơ chế quan liêu trong việc phân bổ kinh phí nghiên cứu cần được bãi bỏ
và thay bằng những phương pháp cạnh tranh”
Giáo sư Martin Hayden
GS-TSKH Bùi Văn Ga, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT,
cho rằng việc nghiên cứu khoa học (NCKH) tại các trường ĐH hiện nay đang bị
phân tán về năng lực, không tạo được sức mạnh. Việc đầu tư cho NCKH của các trường
cũng chưa có cơ sở tập trung. Cứ để tình trạng như hiện nay thì mãi mãi NCKH
trong các trường ĐH không thể phát triển được.
Ông Ga khẳng định: “Từ năm 2013, khi
áp dụng luật Giáo dục ĐH, Bộ sẽ bắt đầu tiến hành phân tầng các trường ĐH theo
3 loại hình: nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo nghề nghiệp. Khi đó, việc NCKH sẽ
tạo một sức bật mới. Sẽ có quy định rõ ràng về việc NCKH như thế nào, các viện
nghiên cứu được lập hoạt động ra sao. Kinh phí đầu tư cho các trường này cũng sẽ
được tăng lên đáng kể. Dĩ nhiên với mức đầu tư lớn, số lượng các trường nghiên
cứu sẽ không có nhiều. Trong khi đó, NCKH tại các trường theo hướng ứng dụng
hay đào tạo nghề nghiệp cũng sẽ rõ ràng hơn. Chủ yếu là theo hướng hợp tác để
chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp là chính”.
Chính sách đãi ngộ và chế tài cụ thể
“Cứ để tình trạng như hiện
nay thì mãi mãi NCKH trong các trường ĐH không thể phát triển được.”
GS-TSKH Bùi Văn Ga
Hiện tại một số trường ĐH có chính sách
khen thưởng những giảng viên có bài báo đăng trên tạp chí quốc tế. Trường ĐH Quốc
tế quy định giảng viên phải dành 45% thời gian cho giảng dạy, 35% cho NCKH và
20% cho các công tác khác. Số bài báo quốc tế được quy định như sau: giáo sư phải
có 2 bài, phó giáo sư và tiến sĩ 1 bài. Ngoài mức trên, có thêm sẽ được thưởng
1.500 USD/bài quốc tế và 750 USD/bài trong nước. Trường ĐH Khoa học xã hội và
nhân văn TP.HCM cũng đưa ra mức thưởng 10 triệu đồng/bài báo quốc tế được đăng
và nằm trong danh sách của ISI. Bắt đầu từ năm 2012, Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM
cũng nâng mức thưởng từ 5 triệu đồng/bài báo (mức cũ) lên khoảng 20 triệu đồng/bài.
Trường này cũng đưa ra biện pháp chế tài nếu giảng viên không đạt được mức yêu
cầu cụ thể về NCKH sẽ không trả tiền giảng cho số giờ giảng được quy đổi từ số
tiết dành cho NCKH tối thiểu.
PGS-TS Chu Quốc Thắng, Phó hiệu trưởng
Trường ĐH Quốc tế TP.HCM, có ý kiến: “Để có một bài được đăng trên tạp chí quốc
tế uy tín, giảng viên phải đầu tư thời gian ít nhất từ 1 đến 2 năm. Do vậy, giảng
viên cần có môi trường làm việc tốt nhất. Môi trường đó có thể chỉ là một khoảng
không gian riêng tư với bộ máy tính nối mạng, có khi là cả một cơ chế mở”.
Thành lập quỹ khoa học quốc gia với cơ chế
chủ động
Giáo sư Martin Hayden (người Úc), lãnh đạo
nhóm tư vấn quốc tế cho Bộ GD-ĐT Việt Nam, cho rằng cơ chế quan liêu trong việc
phân bổ kinh phí nghiên cứu cần được bãi bỏ và thay bằng những phương pháp cạnh
tranh. Theo đó, các quỹ tài trợ nghiên cứu nên mở rộng cho các trường ĐH và các
viện nghiên cứu trên cơ sở cạnh tranh, dùng một quy trình minh bạch và dựa vào
bình duyệt của các chuyên gia độc lập, những người sẽ đánh giá các hồ sơ xin
tài trợ theo tiêu chuẩn quốc tế. Để làm điều này, phần lớn ngân sách nghiên cứu
nên được thông qua Quỹ NAFOSTED (Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia)
hoặc Quỹ sáng kiến công nghệ quốc gia.
Các chuyên gia cho rằng cơ chế phân công,
phân phối bất hợp lý trong NCKH hiện nay dễ dẫn đến hiện tượng “cha chung không
ai khóc”. Vì thế cần thiết phải có một cơ quan quyền lực điều phối chung các
nguồn quỹ khoa học quốc gia.
Chẳng hạn ở Mỹ có Quỹ khoa học quốc gia Mỹ
(NSF), một cơ quan liên bang độc lập, có một cơ chế tài chính hoàn toàn chủ động
với một nguồn vốn được tổng thống phê duyệt, quốc hội thông qua cho mỗi năm. Ở
Singapore, Hội đồng Quỹ nghiên cứu khoa học quốc gia (NRF) do Hội đồng Nghiên cứu,
đổi mới và doanh nghiệp quản lý, chủ tịch là thủ tướng. Tổ chức này điều phối
các hoạt động nghiên cứu và phát triển dưới sự chỉ đạo và đề xướng của chính phủ
tới cơ quan công lập và các tổ chức, học viện hoặc các cá nhân, tạo điều kiện hợp
tác, giao lưu, trao đổi khoa học giữa các bên. Riêng ở Úc, mỗi năm, nhà nước
chi ra khoảng 5 - 6 tỉ đô la Úc ( khoảng 5% GDP) cho các dự án NCKH và công nghệ.
Kinh phí này phân phối đến các nhóm nghiên cứu ĐH hàng đầu và các viện nghiên cứu
trên toàn nước Úc. NHMRC (Hội đồng Y tế và y khoa quốc gia) và ARC (Hội đồng
Nghiên cứu khoa học quốc gia) chịu trách nhiệm quản lý dự án, phân phối ngân
sách nghiên cứu.
“Quy định mức chi dễ khiến người làm khoa học nản.
Nó lạc hậu từ 10 năm nay nhưng vẫn chưa được thay đổi. Chẳng hạn, một thành
viên hội đồng thẩm định (toàn giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ) đánh giá nghiệm
thu một công trình dày mấy trăm trang chỉ được trả thù lao 100.000 đồng”.
“Việc phải giải quyết các thủ tục hành chính phức tạp
để được chi tiền khiến người làm khoa học cảm thấy chán nản. Một đề tài cấp tỉnh
được duyệt chi khoảng 300 triệu đồng, nhưng hóa đơn chứng từ lắt nhắt 100.000 -
200.000 đồng cũng không thể thiếu được. Ở nước ngoài, người làm khoa học được
tin tưởng cấp cho một cục tiền mà không phải chịu quản lý bởi những thủ tục tài
chính phức tạp”.
Mỹ Quyên (ghi)
4
nguyên nhân dẫn đến yếu kém
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự yếu kém của
KH-CN Việt Nam. Trước hết là sự yếu kém của công tác quản lý. Luật pháp hiện
nay là, Chính phủ ban hành quy hoạch, các bộ và UBND cấp tỉnh triển khai quy hoạch
của Chính phủ. Khi xây dựng quy hoạch, các cấp phải lập ra hội đồng tư vấn để
tham vấn. Đây là dạng quy hoạch dội từ trên xuống. Càng ở trên cao thì càng ít
gần thực tế, nhu cầu của cuộc sống đời thường.
Thứ hai, hành chính hóa quản lý bằng cơ chế
xin - cho: Các tổ chức khoa học, các nhà khoa học có thể đề xuất những đề tài.
Cơ chế xét duyệt và cấp kinh phí xem ra rất chặt chẽ, rất công bằng, nhưng vẫn
không thoát ra khỏi cơ chế xin - cho.
Thứ ba, không có chế tài trong việc ứng dụng đề
tài khi cấp kinh phí nghiên cứu dẫn đến tình trạng kết quả nghiên cứu bỏ xó dù
kinh phí được cấp rất lớn.
Thứ tư, dù luật pháp quy định chặt chẽ tính
minh bạch, nhưng thực tế vẫn chưa minh bạch.
Đ.Nguyên (ghi)
Đăng Nguyên - Hà Ánh
No comments:
Post a Comment