Nước bạn Lào vừa mới chịu một tổn thất rất lớn do vỡ đập thủy điện, làm hàng trăm người chết và mất tích, cuốn trôi nhà cửa công trình của rất nhiều làng xã. Sự việc trên tiếp tục dấy lên quan ngại về việc xây dựng và vận hành các công trình thủy điện hiện nay, không chỉ riêng ở Lào. Dưới đây là bài viết của TS. Nguyễn Bách Phúc, Chủ Tịch Hội Tư vấn KHCN & QL HASCON, Viện Trưởng Viện Điện - Điện tử - Tin học EEI, về vấn đề này.
Sự cố vỡ đập thủy điện
rất ít trên toàn thế giới
Từ năm 2009 đến nay, kể
từ khi báo chí Việt Nam, các nhà “khoa học Việt Nam” ra sức đổ tội cho thủy
điện: gây ra lũ lụt, phá hoại môi trường... Những “lí luận” phi khoa học, phi
thực tiễn này chỉ có ở Việt Nam, không có ở bất cứ nước nào trêm thế giới. Từ
đó đến nay, chúng tôi đã có hàng loạt bài viết đăng trên các báo chính thống ở
Việt Nam, chứng minh với những lập luận khoa học chặt chẽ, thực tiễn, rằng thủy
điện mang lại nhiều lợi ích cho nhân dân và đất nước.
Phối cảnh đập thủy điện Xe-Pian Xe-Namnoy sau khi hoàn thiện. Ảnh:
PNPC
Đầu thế kỉ 19, nước Mỹ đã xây dựng các đập
thủy lợi rất lớn. Đến cuối thế kỉ 19, nước Mỹ đã có khoảng hơn 1.000 đập thủy
lợi. Cũng thời gian này, nước Mỹ xây dựng các đập thủy điện, và cải tạo các đập
thủy lợi đã có theo hướng kết hợp thủy lợi và thủy điện. Cho đến nay, mặc
dù đã tiêu hủy hơn 1000 đập do quá thời hạn sử dụng, nước Mỹ vẫn còn
hơn 2.500 đập. Thời hạn sử dụng của các đập thường khoảng 100 năm, người ta có
thể kéo dài thêm vài chục năm bằng cách chi tiền bổ sung, cải tạo, nâng cấp
công trình đã hết hạn sử dụng.
Ở Việt Nam, thời thực dân Pháp,
người Pháp đã xây dựng nhiều đập thủy lợi khá lớn như: đập Thác Huống
(Thái Nguyên), đập Đô Lương (Nghệ An), đập Bái Thượng (Thanh Hóa), đập Đồng Cam
(Phú Yên), đập Nha Trinh (Phan Rang). Cho đến nay, những đập này vẫn còn
sử dụng.
Trong số 10 đập thủy điện lớn nhất thế giới,
đập Tam Hiệp của Trung Quốc có công suất 22.500 MW (lớn gấp 12 lần
Thủy điện Hòa Bình của Việt Nam), 9 đập còn lại từ 4.000 MW đến 6.000 MW đã
được xây dựng ở Nam Mỹ và Liên Xô. Riêng đập I-ê-nít-xây 6.000 MW của Liên Xô
đã vận hành gần 70 năm.
Sự cố vỡ đập thủy lợi - thủy điện là rất hi
hữu. Ví dụ: trong lịch sử 200 năm với hơn 3.500 đập của nước Mỹ, có một lần vỡ
đập.
Năm 2011, nhiều tờ báo Việt Nam rầm rộ đưa
tin, đập thủy điện Sông Tranh 2 ở Quảng Nam, nước từ hồ xuyên qua thân đập chạy
ào ào như suối xuống hạ lưu tại nhiều điểm của thân đập. Báo chí cũng đưa
tin rằng, Tập đoàn Điện lực EVN và Nhà máy thủy điện Sông Tranh 2 đang ra
sức khắc phục sự cố, mà họ gọi là “sự cố nước thấm qua đập”, bằng cách ra
sức bịt chặt các lỗ ở mặt hạ lưu thân đập. Việc này nhằm ngăn không cho
nước thoát xuống hạ lưu, tức là cố tình giữ nước lại trong các kênh nứt thủng
bên trong thân đập.
Chúng tôi vô cùng kinh ngạc trước biện pháp
“quái dị”, ngược đời, phản khoa học của EVN. Ngay sau khi chúng tôi viết kiến
nghị, ngày 3/4/2011, Chính phủ họp định kì hàng tháng, đã quyết định ra lệnh
EVN phải lập tức xả cạn hồ thủy điện Sông Tranh 2, để đảm bảo sinh hoạt cho
hàng vạn người dân Quảng Nam. Sau đó tiến hành cứu chữa đập một cách khoa học,
nghiêm túc. Bản kiến nghị đã được đăng tải trên nhiều tờ báo chính thống
của Việt Nam.
Những nguyên nhân dẫn đến vỡ đập thủy điện,
xét theo quan điểm khoa học
Trước sự cố vỡ đập thủy điện tại nước bạn
Lào, nhiều người đề nghị chúng tôi phân tích nguyên nhân “Tại sao vỡ đập?”.
Chúng tôi chỉ xin trình bày một số nguyên nhân chính, có thể xảy ra ở bất cứ
đập thủy điện nào xét theo quan điểm khoa học và công nghệ:
Thứ nhất, thiết kế công trình sai. Đương nhiên
nếu thiết kế sai, mà công trình vẫn được xây dựng theo thiết kế sai sót đó, thì
sớm muộn cũng sẽ xảy ra sự cố. Tuy nhiên, thông thường thì thiết kế các công
trình, nhất là công trình đòi hỏi độ an toàn cao thì sai sót trong thiết
kế hầu như không có.
Bởi vì cá nhân các chuyên gia thiết kế thường
là những chuyên gia lão luyện, nhiều kinh nghiệm, ít khi xảy ra sai sót, và về
mặt luật pháp họ chịu một phần trách nhiệm với bản thiết kế. Tiếp theo chủ
nhiệm thiết kế, là người đứng đầu nhóm chuyên gia thiết kế chịu trách nhiệm
nặng nề hơn. Rồi đến các cấp cao hơn trong công ty Tư vấn Thiết kế, như trưởng
phòng thiết kế, trưởng phòng thẩm định, giám đốc công ty thiết kế đều chịu
trách nhiệm trước pháp luật.
Ngoài ra, bản thiết kế trước khi được sử dụng
chính thức, còn phải trải qua nhiều cuộc thẩm định, phê duyệt... của nhiều cơ
quan chức năng khác.
Thứ hai, thi công xây dựng sai. Thi công theo
đúng thiết kế là đòi hỏi nghiêm túc của pháp luật. Nhưng trong thực tế đã xảy
ra nhiều sai sót, ví dụ: “Tiết kiệm” vật liệu, nhất là xi măng và sắt thép,
không sử dụng đầy đủ số lượng vật liệu theo thiết kế. Nhiều công trình chỉ dùng
1/3 đến 1/2 số lượng vật liệu của thiết kế, thậm chí gần đây báo chí phanh phui
có nhiều mố cầu, cột điện khi xảy ra sự cố mới biết không có cây sắt thép nào,
có khi còn thấy “bê tông cốt tre”.
Sử dụng vật liệu có tính năng kĩ thuật thấp
hơn so với thiết kế. Giám sát thi công không nghiêm túc, không chính xác.
Nghiệm thu công trình chỉ nghiệm thu cho đủ thủ tục, chứ không nghiệm thu
nghiêm túc.
Thứ ba, quản lí vận hành đập và hồ chứa không
nghiêm túc, không đúng quy trình. Thực hiện không nghiêm túc việc bảo dưỡng
duy tu sửa chữa công trình. Không lắp đặt hoặc lắp đặt nhưng không quan
tâm đến các hệ thống cảnh báo thiên tai.
Không thực hiện nghiêm túc quy trình vận hành
hồ và đập. Lưu ý rằng, quy trình vận hành hồ và đập là một quy trình rất phức
tạp, được xây dựng trên cơ sở khoa học chắc chắn và kinh nghiệm nhiều năm của
nhiều nước trên toàn Thế giới. Quy trình này là một văn bản pháp luật, tùy
theo quy mô của hồ, đập, quy trình sẽ được các cấp chính quyền nhà nước phê
duyệt.
Ở Việt Nam, những hồ đập thủy điện lớn như Sơn
La, Hòa Bình, Yaly, Trị An... quy trình do Chính phủ phê duyệt, còn các đập và
hồ thủy điện vừa và nhỏ, quy trình do Bộ Công thuơng phê duyệt.
Như vậy, vỡ đập thủy điện không bao giờ là tội
lỗi của thủy điện, mà chính xác là tội lỗi của con người, những người đã xây
dựng dối trá và quản lí vận hành vô trách nhiệm. Thủy điện thực chất chỉ là nạn
nhân. Xã hội cần nhìn nhận rõ hai khái niệm: lợi ích của thủy điện, và tai hại
của vỡ đập thủy điện.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét